एक पसरलेली स्वयं-संध्याकाळ...

जवळ येणारा मुलाच्या स्प्रिंग ब्रेक मध्ये एखादा दिवस तरी काहीच प्लॅन न करता त्याच्यासोबत कसा घालवायचा आणि स्वतःला थोडी विश्रांती कशी द्यायची ह्याचा विचार मी जवळ जवळ एक महिनाभर करतेय. पण वाढत्या कामाचा व्याप आणि विश्रांती ह्याच कोडं मला बरेच महिने उलगडत नव्हतं. अचानक एक पॉडकास्ट रेकॉर्डिंग ठरलं, भारतातून अमेरिका दौऱ्यावर असलेले पाहुणे! त्यामुळे मुळातच हाताशी खूप कमी वेळ आणि त्यातून खूप जणांशी भेटी गाठी ठरलेल्या त्याच्यात आमची calendar sync होणं म्हणजे दुर्मिळ योग. पण मला भेटलेले, ह्या वेळेचे पाहुणे थोडे निराळे होते! कामाचा agenda होताच, पण मुळात त्यांचं कामाचं स्वरूपचं माणसांशी नाती जोडण्याचं असल्याने, त्यांनी मला लगेचच एक गप्पांचा कार्यक्रम आपण तुझ्या घरी करू असं सांगितलं,"जमेल तेवढ्याना बोलावं, थोडं एखाद दोन तास तरी भेटू बोलू". ठरलं मग लगेचच त्यांच्या calendar मधली मोकळी संध्याकाळ पाहून आम्ही चक्क बुधवारी गप्पांचा कार्यक्रम घरी करायचा असं ठरलं. 

माझ्या काही ओळखीच्या लोकांना आणि काही वेगळ्या ग्रुप्स वर लागेचच निमंत्रण पाठवले. सोबतच, "ओळखीची पावती लागणार नाही", असा disclaimer असल्याने, घर सगळ्यांना खुले असल्याचे आश्वासन होते. एरव्ही आपण असे कोणाही अनोळखी माणसांच्या घरी उठून तसे जाणार नाही किंवा host म्हणून कधी कोणा अनोळखी लोकांना गप्पांच असं खुलं निमंत्रणही देणार नाही. पण आजचा कार्यक्रम खास होता! आदल्या रात्री असं निमंत्रण पाठवून, अगदी दुसऱ्याच दिवशी काही ओळखीतली तर काही प्रत्यक्ष ओळख नसलेली अशी मंडळी यायला तयार झाली. ज्यांना यायचे होते, अथवा आम्हालाही ते हवे होते असे पाहुणे काही कामाच्या पसारामुळे तर काही मुलांच्या शाळा आणि घर ह्यांच्या कोड्यात अडकल्याने येऊ शकणार नव्हते. त्यांच्या अनुपस्थीतच आजचा हा कार्यक्रम तरीही होणार होता. 

माझ्या कामाला तर ऊत आलेला, एरव्ही माझ्या घरी येणाऱ्या पाहुण्यांसाठी मी आवडीने स्वयंपाक केला असता, पण आज मी खरंच खूप थकलेले होते. म्हणून थोड अघळ पघळ राहायचं ठरवलं. संध्याकाळ साठी जमेल तेवढी ऊर्जा राखायची आणि येणाऱ्या पाहुण्यांशी मनमोकळ्या गप्पा मारायच्या एवढाच एक goal ठेवला. सकाळपासून कामाचा उरक, त्यातून ज्यांच्यावर ज्या कामासाठी अवलंबून राहायचे त्यांनी दिलेली टांग आणि उगाचच नको त्या चाकोरीत स्वतःला बसवायचा अट्टाहास ह्याने मनाचं फुल अगदी कोमेजून गेलेले. अगदी घरी आल्यावर पाहुण्यांना द्यायला basic snacks पण नव्हते, पण संध्याकाळी ६ वाजता कशी बशी मी  घरातून निघाले. उरलेली ऊर्जा राखून संध्याकाळचे जेवण order केले. सगळ्यांना ७ वाजता पोहचायचे निमंत्रण होते. तसे एकामागून एक जण जमायलाही लागले. Appetizer Snacks घेऊन येईपर्यंत, दारात मंदार कुलकर्णी पाहिले, तशी त्यांची ओळख असल्याने थोडा ताण कमी घ्यायचा मी मुद्दाम ठरवला. (स्वभावतः अभाव असणाऱ्या गोष्टीची चेष्टा केल्यासारखा हा आव तर मी आणला होता😏) त्यानंतर तयारीला म्हणून वरती गेले तसे अजून दोन-तीन जण जमले होते, आणि खाली गप्पांचा आवाज सुरु झाला. माझी अगदी लगीन घाईच झाली. लागलीच कसबस आवरुन खाली आले, तस्सा एक ओळखीचा चेहरा समोर आला. सकाळपासूनच कामाचा ताण, त्यात मनाजोगता पाहुणचार पार पडायला अपुरी पडलेली मी, ह्याने जरा ओशाळलेच होते. पण  स्वतःच्या अपेक्षांच नको एवढ ओझं वाहताना दमलेली माझी गाडी त्या व्यक्तीला पाहून अचानक विमानात बसलेल्या स्वारीसारखी विराजमान झाली आणि आनंदाने मारलेल्या त्या मिठीत, माझं मणामणांच ओझं विरघळल होत. तिच्यावर कलिंगड कापायची आणि पाहुण्यांसाठीच्या snacks ची तयारी सोपवून मी आता हलकी झाले होते. कित्ती तरी वर्षांनी अश्विनी गोसावी भेटली, एकाच भागात राहूनही जवळ जवळ ९ वर्षे आमचे एकमेकांच्या घरी पाय लागले नव्हते, कधीकाळी एकत्र कॅम्पिंग करून आम्ही मज्जा केली होती, नातेवाइकांच्यात घरी दिवाळी गणपती असेच भेटत होतो, रोजच्या आयुष्यातला समांतरित प्रवासात हरवलेले आम्ही, आज खूप वर्षांनी फक्त गप्पा मारायला एकत्र आलो होतो. त्यानंतर मग हरवलेली ऊर्जा मला सापडली होती. मग आला मिलिंद कुलकर्णी, एक प्रसन्न, कलात्मक आत्म्याचा आनंदी चेहरा, सोबत छान फुल घेऊन आला आणि मला एकदम हर्षवायूच झाला. (मी एक खास blog मिलिंद कुलकर्णींचा राखून ठेवलाय, जेव्हा हुक्की येईल तेव्हा तो लिहिला जाईलच!) एकामागून एक सगळे येत होते. ओमीला कपडे काढून देण्यासाठी मी बेडरूम मध्ये गेले, तेवढ्यात आजची सत्कार मूर्ती आणि उरलेले सगळे पाहुणे येऊन ठेपले.  

आजची सत्कार मूर्ती म्हणजे, नविन काळे (स्वयं talks चे संस्थापक आणि सहचालक, मुंबई,भारत). गप्पा, गाणी आणि सोबतच स्वयंचा पसारा कसा वाढवायचा ह्यासाठीच्या चर्चा रंगणार होत्या. 'नविन' तसा 'नवीन'! पण जे कोणी त्याला भेटले असतील ते सांगतील, अगदी जुना खर्राखुर्रा दोस्त भेटल्याचा आनंद तुम्हाला त्याच्या सोबतीत सापडतो. पाहुणचाराच्या सगळ्या व्याख्या तुम्ही गुंडाळून त्याला भेटलात तरच त्यातला खरा 'नविन' आणि खोटा 'नवीन' (😉) ह्यातला भेद तुम्हाला दिसेल. आधी उगाचच आपण गप्पांची सुरुवात करायला नको म्हणून, मी मिलिंद सोबत पुस्तक देवाण-घेवाण कार्यक्रमात रमून गेले. थोड्या वेळाने अमेय अवघडल्या सारखा आला, म्हणाला कार्यक्रमाची तू आता सुरुवात करून दे, नाहीतर उशीर होईल. म्हणून मग सुरुवात केली, नविन आणि स्वयं talk चा परिचय करून दिला. त्यानंतर नविन ने सगळ्यांना परिचय करून द्यायला सांगितला आणि हळूहळू एकमेकांना न ओळखणारे सगळेच आम्ही खूपच परिचित वाटू लागलो. सगळ्यांना आपापसातले हृद्य संबंध सापडले होते (काही शेजारी आज पहिल्यांदा तर काही खूप वर्षांनी एकमेकांना इथे भेटले!), परिचय आणि त्यासोबत येणार फाफट पसारा ह्यात आम्ही सगळे रमून गेलो, सोबत स्वयंच्या रचनेपासून ते विस्तारपर्यंतच्या चर्चा घडल्या. एव्हाना ९ वाजले होते, शुभदा मामीने जेवणाची ताट भरायाला सुरुवात केली, काही जणांनी मात्र रोजच्या आयुष्याला शरणागती पत्करून, कार्यक्रमाच्या दुसऱ्या पर्वातून माघार घेतली होती. 

उरलेले रसिक गाणी आणि वायफळ गप्पासाठी आता सज्ज होते. श्रीरंग बगे ने दुसऱ्या पर्वाचा "श्री"गणेशा  केला,  अरुण दातेंच्या अफलातून भावगीताने सुरुवातीचा "सा" लागला आणि मराठी मनाच्या भावविश्वाने रोजच्या आयुष्यातला सगळ्या कटकटींना राम राम ठोकला! एका मागून एक सगळ्या गायकांनी सूर लावले, सोबत नविनने माहित नसलेल्या गाण्यांचा इतिहास भूगोलही सांगितला. अचानक सुरमई शाम ह्या गाण्यावर कोणालाच परिचित नसलेले, शांताबाई शेळके ह्यांनी लिहिलेल्या गीताची ओळख नविनने  सगळ्यांना करून दिली. 

मग एका मागोमाग एक अशी अलिबाबाच्या गुहेतली गाणी बाहेर येऊ लागली, कधी गझल तर कधी नवीन गाणी. कुठल्याशा टप्प्यांवर ऐकायची सोडलेली गाणी आता नव्याने अर्थ सांगू लागली! घरी आलेली मुलं आणि आमचा ओमीही आता खेळण्याच्या खोलीतून आमच्या जवळ रेंगाळायला लागले. अचानक नविनच्या हलक्या फुलक्या लेखांच अभिवाचन सुरु झाल, त्याने आता पर्यंत प्रकाशित न झालेला "गप्पा" हा लेख वाचला (गप्पांवरचा रंगलेला हा फड मिलिंद कुलकर्णीकडे सापडलाच!) 

आणि का कुणास ठाऊक सगळ्यांना अचानक विश्रांतीचा खजिनाच सापडला. हरवलेले साधे प्रसंगच कसे आपल्याला श्रीमंत बनवतात ह्याची पोचपावती आम्हाला मिळाली. त्या लेखाने खरंतर आम्हाला श्रीमंत केलं.  इतकं की आता आम्ही मनात येईल तसे सगळेच आपले-आपले लेख वाचू लागलो होतो, अचानक मिलिंद ने त्याची हिंदीमधली अतिशय गहन अर्थ असलेली कविता सादर केली, त्याच्यामागचा इतिहास आणि प्रतिभेची तुमच्यावर झालेली कृपा ह्याची सांगड घालता-घालता, आता आम्हीच नविनच्या "गप्पा" ह्या लेखामधली ठळक चित्र झालो होतो. 

दिवे मंदावत होते आणि आमच्या अंतर्मनाच्या ज्योती आता अधिकच उजाळत होत्या. नविनला भेटलेल्या काही माणसांचा शोध आम्हाला लागत होता, त्याचबरोबर त्याच्या आणि आम्हा सगळ्यांच्या आयुष्यातले काही नगण्य तर काही अमूल्य क्षणांचे आम्ही साक्षीदार होत होतो. गप्पांचा आलेख महाभारतापासून ते अद्ययावत तंत्रज्ञानानापर्यंत भरारी घेत होता. भविवष्यातील गप्पांचा इतिहास इथे घडत होता😁. 

शेवटी एका हलक्या फुलक्या "फोडणीची पोळी" ह्या त्याच्या खमंग लेखाच्या  अभिवाचनाने नविनने गप्पांची सांगता करायचा निर्णय घेतला. तो लेख वाचताना खर तर आम्ही सगळेच फोडणीची पोळी कधी करायची किंवा खायची ह्यावर मनात आराखडे रचत होतो हे त्या लेखकाला (नविनला ) अभिप्रेतही नसेल! मग पुन्हा एकदा "फोपो" वरच सगळ्यांचं किती प्रेम आहे ह्याचे किस्से ऐकले, आणि डुलत असणाऱ्या माझ्या नाईट ड्रेस मधल्या मुलाने आम्हाला झोपायचा इशारा केला. 

पाहुणे मंडळी आता आपापल्या घरच्या दिशेला पांगली होती. आम्ही दोघे खूप ऊर्जेने आता खाण्याचा उरला सुरला पसारा गाणी गुणगुणत आवारायाला लागलो होतो. 

बारा वाजून गेले होते. गादीवर पडल्या पडल्या आम्ही दोघेही, कित्येक दिवसात हरवलेला तजेलपणा अचानक एवढ्या एका छोट्याशा स्वतः च arrange केलेल्या औपचारिक कार्यक्रमाला अनौपचारिक रूप द्यायच ह्या हेतूने, कधीही न भेटलेल्या पाहुण्यांना एकत्र आणून, अगदी weekday च्या कचाटीत असताना कसा काय मिळाला, ह्या संकल्पनेने उगाचच हसत होतो! आठवत होते ते पाहुण्यांचे निघतानाचे अधिकच उजळलेले चेहरे, पुन्हा अशा गप्पांसाठी 'नविन' नसतानाही आपण नक्की भेटू अशा झालेल्या आणाभाका आणि "नविन" नामक आमच्या आयुष्यात आलेलं एक हलकं फुलकं रसायन!

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

पॉडकास्टमुळे अनेकदा स्वर्गसुखासारखे अनुभव मला मिळतात. पण हा एक पाहुणा – जुना की "नविन" सांगणं कठीण आहे. मात्र माझ्या या आनंदयात्रेला पुन्हा एकदा नव्याने दिशा देऊन गेला.

त्याची भेट काहीतरी वेगळंच देऊन गेली… नेमकं काय, हे शब्दांत मांडणं कठीण आहे. पण हो! त्याने मला एक श्रीमंतीचा मंत्र दिला, "जे हवं आहे ते कर, जरी ते वायफळ वाटत असलं तरी!" हा मंत्र त्याने इतक्या सहजतेने, आणि ठसठशीतपणे माझ्या मनावर कोरला ना, की आज, खूप महिन्यांनंतर मी सगळं काम बाजूला ठेऊन, मराठीत एक चक्क ब्लॉग लिहिला. आणि त्याहीपेक्षा खास म्हणजे, आता आठवड्यातला एक तास 'वायफळ' गोष्टींसाठी राखून ठेवायचा आणि त्यासाठी माझ्या कॅलेंडरमध्ये मी चक्क तो तास मार्कही केलाय.

आता उमजतंय… वेळेने श्रीमंत असणाऱ्यांचा आपल्याला हेवा का वाटतो ते. स्वतःसाठी जगणं किती कठीण आहे? आणि स्वतः चा आवाज गावसण त्याही पेक्षा कर्मकठीण.

तुम्ही एखादा तरी असा प्रयोग केलाय? मला comments मध्ये नक्की सांगा!

------------------------------------------------------------------------------

आमचा ST चा प्रवास!

ओमीची अमेरिकेतील उन्हाळी सुट्टी आणि भारतातला पावसाळा ह्याचा उत्तम संगम साधून आम्ही भारतात सहकुटुंब सहपरिवार जायचे ठरवले. त्यातून काही प्रवास सहकुटुंब, काही प्रवास एकट्याने तर काही ओमी सोबत बाबा आणि काही ओमीसोबत आई असे आखले. ह्या प्रवासातील पहिलाच मोठा प्रवास ओमी आणि माझा. त्याला कोकणातल्या काही गावांमध्ये घेऊन जायच ठरलं.

माझ्या आयुष्यातली अतिशय महत्वाची स्थाने म्हणजे, बागडे काका - काकू आणि सुप्रिया ताई ह्यांना भेटायचं होत. सोबत माझी जीवश्च: कंठश्च: मैत्रीण शीतल सोबतीला. 

मला आणि शीतलला थोड्या वेगळ्या पद्धतीने फिरायचं होत पण पावसाळा आणि कोकणातलं महाड ह्या गावाचं एक वेगळच नातं असल्याने प्रवास थोडा आखीव रेखीव असलेला बरा. त्यातून आम्ही दोघी आणि सहा वर्षांचा ओमी असा प्रवास करायचा म्हणजे, सुरक्षितता वगैरे वगैरे सगळ्या गोष्टी कुटुंबाच्या चौकटीत महत्वाच्या होत्या. शेवटी महाराष्ट्र शासनाची शिवशाही (luxury) बस ठीक राहील असे शीतलने सुचवले आणि त्याचे reservation करावे म्हणजे सगळयांनाच आपल्या जाण्याची आणि ठराविक वेळेत पोहचण्याची शाश्वती राहील. त्यातून माझे प्रवासयोग आणि वेळ पाळण्याचे गणित ह्याचा अचूक अंदाज असल्याने, तिने मला रात्रीच दादरला मृदुल काकीकडे (शीतलच्या माहेरी) आपण सगळ्यांनी राहायचं आणि पहाटेची पहिली बस घेऊन जायच असा योग्य तो प्लॅन बनवला. ठरल्याप्रमाणे आम्ही रात्री दादरच्या घरी आलो खरे. (दादरच्या घराचा प्रवासही लिहिण्यासारखा आहे, पण पुन्हा केव्हातरी!) त्यानंतर मग पहाटे ४-४:३० वाजता उठून तयार होऊन पहाटे ६:१५ ची बस पकडायची असं सगळं ठरल होत. रात्री दादर मध्ये पोहचल्यावर शीतलने गुगली टाकली. शिवशाही बस ऐवजी आपल्याला ST चे तिकीट मिळालंय. शीतलच्या हातून चुकून घडलेला उत्तम गोंधळ! बस चा व्यवस्थित अंदाज न घेता, सकाळची पहिली महाडला नेणा-ऱ्या बस चे तिकीट द्या असे सांगून मिळेल ते तिकीट तिने घेतले. तिकीट काढतानाही आरक्षणगृहाचे अधिकारी तिला ३९० रुपये तिकिटाचा खर्च झाला असा सांगितल्यावर तिने ३९० X ३ असे पैसे दिले आणि त्यातूनही पैसे परत आल्यावर आमच्या डेंटिस्टचे दात उघडायला बराच काळ झाला तो पर्यंत ST महामंडळाच्या चपळ कार्यकाऱ्याने तिकीट उरलेले पैसे आपल्या हुशारीचा भरपूर जोर काढून शीतलला परत केले होते. झालं मग म्हणतात ना "जे लिहिले कभाळी ते चुके ना कधी काळी" प्रमाणे आमच्या भाग्यातला ST चा प्रवास आम्ही आनंदाने करायचा असं तिघांनाही ठरवलं. त्यातून ओमीला बसचाच मुळात प्रवास पहिल्यांदा करायचा असल्याने, मला फक्त एकाच गोष्टीच टेन्शन ह्याला बस लागू नये, बाकी तो सब सांभाल लेंगे!

प्रवासाच्या दिवशी, अलार्म च्या आधीच मी आणि शीतल उठून तयारीला लागलो, दोघींचा सकाळचा चहा आणि नाश्ता करून आम्ही ओमीला ५:१५ वाजता उठवून तयार करून घरातून ५:४५ ला निघालो. सकाळी बस स्टेशन पर्यंत टॅक्सीने पोहचलो. ओमीला एकदमच आनंद झालेला कुठेतरी मस्त फिरायला जायचंय आणि शीतल आणि आईसोबत म्हणजे फुल्ल टू धम्माल असणार आहे. त्यातून गप्पा रंगवणाऱ्या आईने अमेरिकेपासूनच मुलाची भक्कम तयार करून आणली होती. त्याला कधी फक्त बाबासोबत तर कधी आईसोबत वेगळ्या गावांमध्ये फिरायचं आणि भारतातल्या कॅम्पिंग चा अनुभव घयायचा अशी पट्टी पढवली होती. पण आमच्या बाबाच्या  भक्ताने (ओमीने) बोरिवली मेट्रॉ स्टेशनलाच बाबाचा निरोप जणू सासरी जात असल्यासारखा घेतला होता आणि माझा उत्साह चिंतेत परिवर्तित केला होता. शीतलला पाहून त्याने अंगात बळ आणलं होत आणि तिला खिशात टाकलं होत, जेणेकरून आपली सगळी गरज शीतल पूर्ण करेलच आणि उगाच ह्या बाईच्या मागे आपण डोकं फोडून घ्यायला नको अशी महत्वाची सोय करून ठेवली होती. काही का असेना पण त्याने माझा उत्साह द्विगुणित झाला होता. एकदम लवकर उठून शहाण्या मुलासारखा आमचा ओमी तयार होऊन स्वतःची बॅग सांभाळत बस स्टॅण्डवर आमच्यासोबत आला. सकाळची ६:१५ची ST ६:४५ ला दादरला आली, तोपर्यंत ओमीने रस्त्यावर राहणाऱ्या मुंबईतल्या जनतेला जवळून पहिल होत, पहाटे उठून कार्याला लागणाऱ्या मुंबईचं दर्शन घेतलं होत, सगळ्यात महत्वाचं म्हणजे बसची वाट पाहणे आणि एखादी बस स्टॅण्डवर आलीच तर ती आपली आहे का नाही ह्याची चौकशी डायरेक्ट बसमधल्या कन्डक्टरशी करायची इतपत हुशारीही कमवली होती. माझा आणि शीतलचा एक हक्काचा गडी तयार झाला होता :) मध्ये मध्ये आम्हाला त्याच्या बऱ्याच प्रश्नांना समोर जावं लागत होत, पण issue escalate करण्यासाठी बस स्टॅन्ड वर कुठे जायचा ह्याचा त्याला अंदाज नसल्याने मग शीतल आणि मी ज्या ऑफिस मध्ये चौकशी करत होतो, ते सगळं पाहून त्याला वाटलं असावं, आपलं कॅम्पिंग बहुतेक स्वप्नच राहणार की काय? पण हाय रे हाय तितक्यात आमची बस आली, ओमीने त्याच जराही अवसान न गाळता नव्या उत्सहाने बस मध्ये शिरायची हुशारी दाखवली, खर तर ह्या मावळ्याला कसला जोर आला होता म्हणून सांगू, मला तर वाटलं रायगडावर ह्याला महाडला गेल्यावर लगेचच न्यावं! 

शेवटी एकदाचे बस मध्ये चढलो. पुढे आमच्या जागांवर स्थानापन्न झालो ते थेट झोपण्याच्या उद्देशाने. पण ओमीची झोप पूर्ण उडाली होती, बसमधला पहिलाच प्रवास, त्यातून ST च्या नव्या स्वच्छ अशा बस मध्ये शिरलो होतो. निळ्या रंगाच्या नवीन कोऱ्या सीट्स होत्या. खिडक्या उघड्या... उघड्या खिडकीच्या बाजूला बसून प्रवासाचा आनंद काही औरच. ओमीला म्हटलं तू बस इथे, तर पट्ठ्या घाबरला. कधी खिडकीच्या उघड्या काचा त्याने तश्या अनुभवल्या नव्हत्या. अमेरिकेत कायमच काचा बंद आणि वेगमान प्रवास. मला म्हणाला, तू बैस इथे मी बाजूला बसतो. कितीतरी वेळ सीटचा बेल्ट शोधत राहिला आणि शेवटी मला त्याने न राहवून विचारला ह्या सीटला बेल्ट कुठेय? मी आणि शीतल दोघीही मनापासून हसलो आणि त्याला सांगितलं इथे नाहीये. तसा ओमी घाबरलाच. साधं कार मधून जाताना आपण बेल्ट लावतो पण एवढ्या मोठ्या बस मध्ये बेल्ट नाही? ज्या पद्धतीने तो बस मध्ये सीटचा बेल्ट शोधत होता, त्या पद्धतीने मला समजलं की ह्याला ही बस म्हणजे विमानच वाटत आहे, फक्त कॅम्पिंगला नेणार वेगळं जमिनीवरच विमानं! घ्या :)  मुंबई ते नवी मुंबई प्रवास ओमीने मला घट्ट पकडून केला, कारण बेल्ट नाही आणि ड्राईव्हर काका पण सकाळच्या रस्त्यावरून मस्तीत गाडी चालवायचा आनंद घेत होते. मध्येच कंडक्टरने आमची तिकीट तपासणी केली, आणि आम्हा दोघींच्या तिकिटावरच्या वयाचा आणि प्रत्यक्षात दिसण्याचा आणि वागण्याचा अगदीच संबंध नसल्याने त्यानेही आमच्या ओमीची जबाबदारी घायची मनोमन शपथ घेतलेली. झालं तर मग, आमचा प्रवास आता सुखरूपचं होणार होता! आम्ही ओमीला धीर देण्याऐवजी कंडक्टर ओमीला धीर देत होता, हळूहळू ओमीलाही खात्री झाली हा प्रवास नॉर्मल आहे. तसतसा, तो खिडकीतून बाहेर माझ्या बाजूलाच बसून पाहू लागला. हळूहळू माझ्या मांडीत येऊन स्थिरावला आणि कोकणातल्या डोंगररांगांनी त्यालाही भुरळ पाडायला सुरुवात केलेली. छोटेसे झरे ते धबधब्यांचा आनंद लुटत, मस्त गप्पा मारत माय लेक रमून गेले. 

मध्येच ओमी शीतलला खिडकीच्या बाजूने हाक देऊन तिच्यासोबत खेळत होता तर कधी सीटवरून. मध्येच लपाछपी तर मध्येच टिवल्या बावल्या.थोड्यावेळाने शीतल दमली आणि झोपली, मग तर ओमीच्या अंगात भरपूर मस्ती आली, खूपदा तिला झोपेतून ऊठवायचे प्रयत्न केले, मग मात्र शीतलने अगदीच मान टाकली आणि ओमीने स्वतः कसा प्रवास एन्जॉय करतोय ह्याकडे लक्ष द्यायला सुरुवात केली... 

अचानक वळणा वळण्याच्या रस्त्यावरून जाताना, हिरवीगार डोंगररांगा अनुभवताना त्याला खूपच आनंद झाला, मला म्हणाला,"थँक्यू मम्मा, आता आपण कॅलिफोर्निया मध्ये आलो पण!" मला आनंद झाला की ह्यालाही कोकण आणि कॅलिफोर्निया ह्याचा जवळचा संबंध पटला पण रिऍलिटी समजावताना, एखादे गाव दाखवताना त्याचे असंख्य प्रश्न हाताळताना हाताशही झाले. कॅलिफोर्निया जगातल्या फर्स्ट वर्ल्ड कंट्रीचा भाग, पण भारतासारख्या विकसनशील देशात फर्स्ट वर्ल्ड कंट्री बनवताना होणारा बराचसा सृष्टीचा ऱ्हास, आणि बाकी बऱ्याच गोष्टींचे अनुमान मनोमनी बांधताना खूप खंत वाटत राहिली. जमेल तसे चांगल्या बाजूने मी त्याच्या प्रश्नांना उत्तरे दिली. कोकणचे उत्तम चित्र आणि भारताचे उत्तम चित्र त्याच्या मनामध्ये रेखाटलेही. पण तो पण तर सगळं निरीक्षण करतच होता. अनुमान काढण्याइतपत त्यालाही बुद्धी आहेच, त्यामुळे उगाचच क्षितीज्याच्या पल्याड जे खरे चित्र आहे त्याचा अंदाज देणेही भाग होते. मग शेतकरी कसा असतो, ते गरीब का राहतात वगैरे प्रश्नांची उत्तरे मला त्याला अर्थशास्त्राच्या दृष्टीने देणे मात्र कठीण गेले. 

पावसाळी हवा, ढगाळ हवामान, त्यात कुठल्या माणसाला सूसू लागणार नाही? झालं आमच्या चिरंजीवाला सूसू लागलीच. मला म्हणाला,"चल बसच्या मागच्या सीटवर", मी: "अचानक मागे का जायचंय?" ओमी :" मला रेस्टरूम मध्ये जायचंय." मी:  "रामाSSS! अरे ह्या बसमध्ये रेस्टरूम नाहीये, आता थांब नेक्स्ट स्टॉप येईपर्यंत." ओमी : "कस नाहीये? मग ह्या बसमधले सगळे कुठे सूसू करतात?" जमेल तस त्याच तोंड बंद करत, त्याला सांगितलं जस आपल्या कार मध्ये नाहीये तसंच. आता आपण मध्ये थांबू तेव्हा जाऊ. O.K. म्हणाला. आता पुढची पंचायत मला माहीत होती. पण आता जे आहे ते आहे, एवढ्या सगळ्या प्रवाशांमधलेच आम्ही एक प्रवासी. जगातल्या अनुभवांना आपण फिल्टर लावायचा म्हटला तर लावता येतो, पण त्याने कैक जणांचे अनुभव नाकारता तर नाही ना येत? आपणही त्यातलच एक व्हायचं असं मनापासून ठरवलंच होत मग आनंदाने सगळं छान आहे असाच त्याला अनुभव द्यायचा. सुप्रिया ताईच्या शिकवणीने मीही आता लेबल लावायचं सोडून दिल होत, तर हा अनुभवही माझी त्यासाठीची एक परीक्षा होती. उगाच कसलाच पुढचा अंदाज न देता, मी आणि शीतल पुढल्या बस स्टॉप वर त्याला शिस्तीत सुलभ शौचालय मध्ये घेऊन गेलो. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, ह्यावेळेस आम्हाला बऱ्यापैकी स्वच्छ सुलभ पाहायला मिळाले. स्त्रियांच्या कक्षात ओमीला नेले होते, त्यामुळे तो तसा काही फारसा आनंदी नव्हता त्यातून एक-दोन अजब दृश्यानं तोही गार झाला होता. शेवटी जेव्हा गरज पडते तेव्हा माणूस फिल्टर सोयीस्कर पणे काढतोच म्हणा :) एकदाचा सूसू कार्यक्रम आटोपला आणि आमचा हिरो पुन्हा एकदा नवीन प्रवासाला सज्ज झाला. 

पुढच्या टप्प्यावर, आम्हाला आता अजून धबधबे पाहायचे होते, नवी गावं पाहायची होती, नवे भाजीवाले आणि टुमदार घरही पाहायची होती. मध्येच स्टॅण्डवर, फेरीवाले चढले. कोणी पॉपकॉर्न घेऊन तर कोणी चिकी आणि लिमलेटच्या गोळ्या घेऊन, कोणी कापलेली काकडी घेऊन तर कोणी चणे शेंगदाणे घेऊन, कोणी बटाटावडा घेऊन तर कोणी बिस्कीट, वेफर्स आणि आलेपाक घेऊन. हे सगळं पाहून ओमी तर चक्रावलाच. त्याला सॉलिड वाटत होत, आधी काकडी, मग लिमलेटच्या गोळ्या आणि नंतर चिक्की सगळं आवडीने शीतलकडून मागून घेतल. लिमलेटच्या गोळ्या तर खजिना मिळाल्यासारख्या तो खातो. काकडी तर वेळ प्रसंगी कोल्ह्यासारख्या युक्त्या लढवून कोणाच्याही हातातून सोडवून खाईल. साधे वेफर्स पण भरपेट खाल्ले. मग शेंगदाणा चिक्कीही  झाली.  शीतल ला एकदम नवल वाटलं, कारण चॉकलेट्स हा खात नाही पण लिम्लेटच्या गोळ्या आणि फ्रुट कॅंडींवर त्याने जसा आडवा हात टाकला होता ते पाहून तिला अंदाजच बांधता येत नव्हता. अमेरिकेतून आम्ही मोठी मोठी चॉकलेट्सची पाकीट आणतो पण ह्याच्यासाठी मात्र भारतातून लिम्लेट आणि फ्रुटकँडी घेऊन जातो हे कोणालाही सांगितलं तर उगाच अतिशयोक्ती वाटावी पण प्रत्यक्ष पहिल तेव्हा तिला खात्रीच पटली. 

थोड्या वेळाने पुन्हा खिडकीतली गंमत चालू झाली, पण आता मात्र ओमी धिटावला होता, हळूहळू खिडकी जवळची सीट त्याने बळकावली होती. एकटाच निसर्ग अनुभवत होता, कदाचित इतका सुंदर निसर्ग नि:शब्द अनुभवायचा त्यालाही छंद लागला होता. मीही, जरा निवांत झाले होते आणि अचानक माझा आणि शीतलचा हलकासा डोळा लागला होता. 

पुढे मग अजून भुकेची वेळ, आणि गाडी जेवणासाठी थांबणार होती. कंडक्टर बेल मारून सगळ्यांना म्हणाले, गाडी जेवणासाठी  १५ मिनिटे थांबेल, तसा ओमी मला उठवायला लागला, "मम्मा, नीट बस आता आपल्याला जेवण मिळणार आहे." मला काहीच कळेना, खडबडून जागे झाले आणि त्याला विचारल, "काय?" ओमी: "अग कंडक्टर crew आपल्याला आता जेवण देणार आहे, sit straight and upright". मी अगदीच गार झाले, ह्या पठ्ठयाला ही बस खरंच विमानसेवा वाटत होती, हा अंदाज एकदम खरा ठरला. "ST बसला विमान समजणारा हा पहिलाच!" मी आणि शीतल पुन्हा एकदा खळखळून हसलो. शेवटी त्याच्या आनंदावर विरजण घालून त्याला आम्ही आणलेली त्याची जॅम sandwitches दिली, थोडा अजून खाऊ दिला, पाणी दिले. आणि सुलभ मध्ये सूसू कार्यक्रमाला नेले. ह्यावेळी मात्र तो जेन्ट्स सेक्शनमध्ये एकटाच गेला आणि आलाही. सुलभ ते बस मधल्या रस्त्यातल्या चिखलात हुशारीने उड्या मारत बस मध्ये बसला. पुढच्या प्रवासाला, आम्ही सज्ज झालो. 

आता आम्ही माणगाव सोडले होते, ह्यापुढे मोठे ब्रेक नव्हते, आणि पुढला स्टॉप महाड आता एक- दीड तासावर होता. तोपर्यंत बराच प्रवास आनंदाने पार पडला होता. आता ओमीला झाडांना खत घालण्यासाठी पण सूसू करायची सवय शीतलने लावली होती. एकंदरीतच ह्या प्रवासाने त्याला पुढ्यच्या भारतातल्या प्रवासासाठी तयार केले होते. पण अजून खूप काही शिकायचं असतंच ना... तसच काहीस झाल! 

सकाळीच उठून आम्ही निघाल्याने सकाळचा मोठ्ठा कार्यक्रम ओमीचा बाकी होता, त्यातून फ्रुटी प्या,मध्येच खाऊ खा ह्या सगळ्यात पोटाने नकारघंटा वाजवायचा कार्यक्रम सुरु केला... आता नवी पंचायत. फर्स्ट वर्ल्ड कंट्री मध्ये राहणाऱ्या मुलाला, कधी रांग लावून पोट साफ करायची वेळच आली नव्हती, त्यातून आली रे आली की आमची सोय कुठेतरी व्यवस्थितच होते, त्यामुळे आलेल्या गोंधळाला थांबवायचीही एक सवय असते, त्याचे शिक्षण पुस्तकात वाचून थोडेच मिळते? ते तर अनुभवाचे शिक्षण. जगाच्या पाठीवर तुम्हाला अनंत शिक्षणाचे धडे देणारे क्लासेस मिळतील पण नेमके काही क्षणात आवश्यक असणाऱ्या हुशारीचे शिक्षण तुमचे तुम्हालाच घावे लागते. त्यातलेच हे एक! पोटाची गरज ओळखून ओमी मला हळूच म्हणाला, "आता मला जायचंय". आता बोला! मी पण घाबरले, कारण हे सगळं गणित जमवायचं कस. एरव्ही आम्ही ओमीचे आईबाबा, ओमीने असा आवाज दिल्या दिल्या सोयी करण्याची जादू करत असलो तरी आता मात्र, मदतीची हाक कंडक्टर ला मारल्याखेरीज पर्याय नव्हता. कंडक्टरला आणि त्याचबरोबर आमच्या आजूबाजूच्या प्रवाशांना गंभीर परिस्थितीचा अंदाज आला. कंडक्टर कितीही वाटून सुद्धा वळणा वळणाच्या रस्त्यावर एवढी मोठी ST उभी करण्याचा धोका पत्करणारा नव्हता. शेवटी शीतलने ओमीला मोठे श्वास ह्या वेळी कसे घ्यावेत, आताच कसे अंकगणित उपयोगी आणावे, ह्यासारखे हुशारीचे शिक्षण द्यायला सुरुवात केली. सोबत मला पण आता आपल्या अनलिमिटेड डेटा प्लॅन चा उपयोग मुलांच लक्ष दुसरीकडे वळवण्यासाठी  कसा करावा ह्याचे धडे दिले. शेवटी अजून एक-दीड तासाचा प्रश्न होता, तो सोडवण्यात आम्ही दोघीनींही आमची सगळी हुशारी कामी लावली आणि ओमीची हुशारी patience ह्या एका तत्वाला आत्मसात करण्यात लावली. शेवटी एकदाचे महाड आले, आणि आम्ही दोघीनीही जीव की प्राण एक करून बॅगा घेऊन धडाधड ओमीला उचलून गाडीतून  उड्या मारल्या. महाड मध्ये बागडे काका घ्यायला आले ते पण रिक्षा वैगैरेची सोया करुनच. एरव्ही शिवाजी चौकातून आम्ही घरी चालत  गेलो असतो, पण आज धावत, रिक्षेने पोहचलो होतो. बस प्रवाशांनीही आम्हाला सुटकेचा निःश्वास टाकून निरोप दिला होता आणि ओमीने घरी गेल्या गेल्या आपला गड सर केला होता. त्यांनतर, 'ओमीचा विजय असो', अशा आरोळ्या आम्ही सगळ्यांनीच मनोमन ठोकल्या होत्या. शेवटी परिस्थितीने मिळालेल्या शिक्षणाने सगळेच खुश झाले होते आणि आयुष्यभरातले महत्वाचे शिक्षण आत्मसात करण्याचे कसब आता ओमीला उमगले होते. 

असा आमचा पहिला ST प्रवास सफळ संपूर्ण जाहला, आणि आम्ही अजून गावांतून प्रवास करायाला तयार झालो, पुढे पुनीर ह्या श्रीवर्धनच्या खेड्यातून मुंबईला परत येताना आम्ही बिनधास्त STतून यायचा निर्णय घेतला तेही reservation मिळालेले  नसतानाही, त्यातली गंमत पुढल्या भागात! 

मला मिळालेली शिकवण -  "आपण शिक्षण घेऊन हुशार होऊन, थोडसे पैसे कमावल्यावर, पालकत्वाच्या गप्पा मारून मुलांना खूपच कक्षेतल्या आयुष्यात गोंजारायाला पाहतो, पण त्याहीपलीकडे परिस्थिती नावाचा गुरु असतो, हे आपण बऱ्याचदा विसरतो. शेवटी तोच गुरु आपल्या मुलांचा खऱ्या अर्थाने confidence वाढवू शकतो. आपण फक्त त्यांना त्याही परिस्थितीला समोर जाण्याचं बळ द्यायला शिकवायला पाहिजे आणि असे अनुभव घेताना त्यांच्यासोबत आपणही त्यांना सांगायला पाहिजे, हा पण एक आपल्याच आयुष्यातला भाग आहे, त्यालाही आपलंस करण, एक अनुभव आहे आणि हेच खर शिक्षण आहे." 

     

 

Mr. Fixer आणि ओमी!

बालवर्गातला शाळेतला शेवटचा दिवस आणि मग ओमीची सुरु होणारी पहिली ऊन्हाळी सुट्टी!

नवव्या महिन्यापासून डे-केअर मध्ये असल्याने सुट्टी ही कल्पना त्याला जितकी नवीन तितकीच आम्हालाही. त्यामुळे सुट्टीचा आनंद काय असतो ह्याची त्याला सुतराम कल्पनाही नव्हती. ह्या उलट आता अजून मोठ्या शाळेत जायचे ह्याचाच त्याला कौतुक! पण शेवटच्या दोन आठवड्यात जेव्हा त्याच्या लक्षात आलं की ज्या शाळेत आपण इतके मनापासून बागडलो, त्या शाळेला आता भेट नाही ह्याचं त्याला काहीतरी तरी नक्कीच खुपत होत. शब्दात मांडता येत नव्हतं एवढंच! शिवाय शाळेतले शेवटचे दोन-तीन आठवडे अगदी मजेत चालले होते. शेवटचे cultural कार्यक्रम, तुफान पार्ट्या आणि रंगिरंगीबेरंगी वेशभूषा दिवस ह्याने शेवटचा आठवडा पण नटत होता, ह्याने त्या बाल मनांवर काहीतरी उमटत होत हे नक्की. शाळेतल्या लंच टीचर्स पासून ते ऍडमिन पर्यंत सगळ्यांनीच मुलांना छान छान भेटवस्तूही दिल्या होत्या. 

अगदी शेवटच्या दिवसाची तयारी चालू होती, मुलाबरोबर आमचाही शाळेचा नवा प्रवास होत होता, आणि आपल्या बालवर्गातल्या बाई मलाही तितक्याच स्मरत होत्या.

अचानक मला वाटलं, जर इतिहास बदलता आला असता आणि थोडं time machine मध्ये बसता आलच असतं, तर मी बालवर्गाच्या शेवटच्या दिवशी नेमकं काय केलं असत? ह्या विचारातच मी ओमीला विचारलं, शाळेचा उद्या शेवटचा दिवस, परत ह्या शाळेतले टीचर्स तुला भेटणार नाहीत, मग तू उद्या नेमकं काय करशील त्यांच्यासाठी? तसा तो म्हणाला, मी छान कार्ड बनवतो मेसेज लिहितो आणि तू आणि मी जाऊन आपण त्यांना गिफ्ट्स आणूया. 

तसा दोन आठवड्यापूर्वीच त्यांचा teachers appreciation week  झालेला, त्यामुळे शाळेच्या नियमातला कार्ड-डे, फ्लॉवर्स डे, वेगवेगळ्या टीचर्ससाठीचा गिफ्ट्स-डे असं सगळं काही साग्र संगीत पार पडलेलं. म्हणून मग त्यालाच विचारलं कुठली गिफ्ट्स द्यायची आता? हे डिपार्टमेंट आईच असल्याने मुलानेही बाबासारखी माझ्यावर छान जबाबदारी सोपवली. मलाही फार काही सुचत नव्हतं म्हटलं आधी घरातला खाऊ संपलाय तो आणायला जाऊ. Trader Joes ह्या आमच्या आवडीच्या दुकानात माझी आणि ओमीची यात्रा वळली, आणि कलिंगड घ्यायचे ह्या हट्टापोटी आम्ही बाहेरच्या आवारात उभे राहिलो, तर तिथे मस्त indoor plants दिसले, मी ह्या season ला आपल्या घरी कुठली नवी फुलझाडं आणता येतील ह्या विचारात, तो section न्याहाळत असताना, नेमकं ओमी म्हणाला आपण हेच घेऊया टीचर्स साठी. वाह! ही कल्पनाच मला छान वाटली. मुलांचे हट्ट पुरवण्यात एक वेगळीच मजा असते, त्यातून असले हट्ट म्हणजे आईचा थोडासा अहंकार सुखावणारा. 

वर्गातल्या दोन बाई, लंचच्या दोन अशी ४ फुलझाडं मी घेतली, आणि मग ओमी एकेक करून जवळ जवळ १५ फुलझाडं घेऊन आला. मी म्हटलं एवढी? तर त्याने ऍडमिन, प्रिन्सिपॉल पासून ते drive-through ला असण्याऱ्या सगळ्यांसाठी फुलझाडं घेतली होती. तरीही मला एक दोन हिशेब लागले नाहीत म्हणून त्याला विचारलं सगळ्यांची नाव सांग, त्यात त्याचे गाण्याचे शिक्षक, स्पॅनिश टीचर्स पासून ते librarian आणि Mr. Fixer होते. 

शाळेत जाऊन वर्ष झालं होत, तरीही मला ह्याच्या शाळेत librarian Mr. Erik नावाचा टीचर आहे आणि शाळेचा Mr. Fixer Ken हा सुपरहिरो आहे हे माहीतच नव्हतं! Mr. Erik मुलांना गोष्टीची पुस्तकं वाचून दाखवतो तर Mr. Ken हा शाळेचा handyman आहे. वर्गातल्या नळ दुरुस्तीपासून ते electrician म्हणून तो सगळ्या जबाबदाऱ्या पार पडतो. प्रत्येक वर्गात ह्याची गुरुवारी न चुकता फेरी असते आणि सगळ्या गोष्टी तो तपासून पाहतो, ह्याचा शोध मला शाळेच्या शेवटच्या दिवशी लागला होता. 

तसा माझा चिरंजीव मितभाषी आणि सुज्ञ आहे, वेळ पडेल तेव्हा आणि त्याला जरुरी वाटेल तेव्हा आणि तेवढीच तो माहिती आम्हाला पुरवतो. उगाच नको एवढा data processing ला का द्यावा, ह्या पक्क्या विचारांचा तो कार्टून! त्यामुळे बरचसे साक्षात्कार आम्हाला होतच असतात. पण इतका की आम्हाला त्याच्या शाळेत गोष्टीचा तास कोणी वेगळं घेत; ह्याच मात्र आश्चर्य नक्कीच वाटलं आणि एक आई म्हणून आपण कमी चौकशी करतो का ह्याचाही नवलही  वाटलं. असो! तर Mr. Ken बद्दल बोलताना, ओमीचा अभिमान पाहून मला कौतुक वाटलं. त्याच्या कथा सांगताना लक्षात आल, की हा Mr. Ken ह्याला magician भासतो. तो सगळं करू शकतो असा विश्वासही त्याला वाटतो. सगळी मुलांची गॅंग त्याच्याकडे सुपरहिरो ह्याच दृष्टीने पाहते, असा मला ओमीच्या बोलण्यावरून अंदाज आला. त्याला म्हटलं वाह! मग त्याला तू उद्या काय सांगणार, तर म्हणाला, "I will miss you Mr. Ken!" शेवटी एवढी सगळी फुलझाडं cart मध्ये टाकून checkout काउंटर ला वळलो. checkout counter वर attendee ने विचारलं एवढी सगळी सेम फुलझाडं? तर चिरंजीव एकदम कॉलर ताठ करून म्हणाले माझ्या सगळ्या टीचर्स साठी. तो पण कौतूकाने पाहत राहिला. 

घरी आल्यावर हा सगळा प्रकार अमेयच्या कानी घातला, आणि म्हणाले एकदम धन्य फीलिंग आलय मला. ओमीने लक्षात ठेवून Mr. फिक्सर साठी गिफ्ट घेतलं. अभ्यासात झेंडे लावो ना लावो, आयुष्यातली साधी management त्याला नक्कीच जमेल, जी शिकण्यासाठी कैक C-suit management चिक्कार पैसे मोजते. मुलांचा हा निरपेक्ष कर्मभाव आणि विषमता ह्या भावाशी निरोळख हे साधं गणित कधी हरवायला लागत ह्याच्या विचारात आम्ही गुंतून गेलो. हे आपण कस जपायचं ह्याच्याच विचाराने मनाने हिय्या करायला सुरुवात केली. करिअर च्या नावाखाली, सॅलरी स्लीप च्या ग्रेड मध्ये जेव्हा सगळे माखते त्यावेळी कामाचे दर्जा ठरतात आणि अचानक सुपरहिरो वाटणारा माणूस एकदम न गणत्या category मध्ये समाविष्ट होतो. त्याचं काम तो चोख करत असला आणि त्याला रिप्लेसमेंट कठीण असली तरीही! अचानक मला सुप्रिया ताईसोबत केलेला पॉडकास्ट आठवला, ज्यामध्ये ती सचिन देसाई ह्यांचं एक village मॉडेल मुलांना काही विशिष्ट पद्धतीची काम कशी शिकवावीत आणि का करावीत हे शिकवण्यावर भर देते. शिवाय विशिष्ट कामं ही त्याच माणसांकडून शिकावित ज्यात त्यांना प्राविण्य आहे. आपण शाळेतले शिक्षकही काही विशिष्ट प्राविण्य मिळवलेले घेतो, मग उत्तम आणि efficiently शेती कशी करावी हे तर एखाद्या उत्तम आणि seasoned शेतकऱ्याकडूनच शिकायला पाहिजे ना? कामांच्या किंमती ठरल्या आणि  काळासोबत कित्येक न विकल्या जाणाऱ्या कलाही आता दुर्मिळ होऊ लागल्यात, काही कलाकुसरी तर लोप पावल्यात. त्या जपण्यासाठीचे काही प्रयत्न काही झपाटलेले लोक करता आहेत, ह्या विषयावर आम्ही बोललो होतो तेच एकदम आठवलं. आणि लख्ख प्रकाश पडला. म्हटलं आपण जाणीव पूर्वक एक पालक म्हणून एवढीच जबाबदारी पार पाडायची. कामाचा दर्जा हा त्यातुन मिळणाऱ्या मोबदल्यापेक्षा खऱ्या कामाचा दर्जा हा तेच काम किती चोख बजावले आहे, ह्याकडे मुलाचं लक्ष वळवायचं. बाकी त्यातून तो नेमकं काय घेईल ह्याचे संस्कार आपल्या हातात नाहीत, कारण आजूबाजूचं जगही त्याला काही शिक्षण देतच राहील, ज्याची सूत्र आपल्याला हातात घेताच येणार नाहीत. 

ह्या सगळ्या गडबडीत आणि गिफ्ट arrangement मध्ये ओमीची झोपायची वेळ झाली, कार्ड्स अजून सगळी बाकी होती, झोपण्यापूर्वी आम्हा मायलेकाच्या गप्पा सुरु झाल्या. त्याला राहिलेल्या कार्ड्स ची आठवण केली आणि उद्या एक तास आधी ऊठ आणि पूर्ण कर असं सुचवलं. एरव्ही साडेसातच्या ठोक्यालाही टंगळ करणारा ओमी, आज मात्र साडेसहाला हाक मारली तस्सा उठला आणि तयार होऊन कार्ड्स पूर्ण करायला बसला. वर्गातल्या शिक्षकांसाठी खास messages लिहिले, lion king drama साठी तो किती proud feel करतो आणि सगळ्यां टीचर्सना तो कधीच विसरणार नाही अशी हमीही त्यात त्याने दिली. एक नेता म्हणून बरेच गुण उपजतच मुलांमध्ये असतात, त्यांना फक्त खुलवायचं काम आपण करायचं. शेवटी मोठ्ठा बॉक्स घेऊन सकाळी मायलेकाची स्वारी शाळेत थोडी उशिराच पोहचली. तसही ओमीला काहीच फरक पडत नव्हता, ह्या वर्षी ६-७ tardy त्याच्या प्रगती पुस्तकात होत्या आणि ह्याचं त्याला आणि त्याच्या पालकांनाही फार दुःख नव्हतं, त्यामुळे आज उशीर झाला काय किंवा नाही काय ह्याच त्याच्या वर्गशिक्षकांनाही फार काही वाटणारच नव्हतं! त्यातून गिफ्ट्स डिस्ट्रिब्युशन program दरवाजातून सुरु झाला होता. सगळ्या शिक्षकांना गिफ्ट्स पाहून खूपच आनंद झाला आणि अशी लोभस मुलं आता अचानक मोठी होणार ह्या संमिश्र भावनांमध्ये त्यांनी ओमीला कडाडून मिठी मारण्याचा कार्यक्रमच सुरु केला... 

शेवटी एकदाचे वर्गात पोहचलो. ज्यांना भेटता नाही येणार असे Mr. Ken, Mr. Erik , Mr. Dimitry (music-teacher) ह्यांची गिफ्ट्स वर्गशिक्षकांनी(Ms. Kapur आणि Ms. Jhawar) ठेवून घेतली, ती त्यांना शाळेच्या नवीन वर्षात मिळतील अशी खात्रीही त्यांनी ओमीला दिली. Mr. Fixer आणि Librarian साठीची गिफ्ट्स पाहून दोन्ही वर्गशिक्षिकाही कौतुकाने पाहू लागल्या. 

शेवटी सगळ्यांचा निरोप घेऊन निघताना का काय माहीत; पण आता माझी कॉलर मात्र नक्कीच ताठ झाली होती आणि शाळेतून निघताना time machine मध्ये बसून प्रवास केल्याचा जबरदस्त feel आला होता!        

बांगड्या

आज खूप दिवसांनी मी माझ closet  लावायला घेतल.  अचानक वरच्या खणात ठेवलेला एक बांगड्याचा बॉक्स हाती लागला. त्यात अगदी सगळ्या रंगांच्या, पद्धतिच्या, आणि विविध size च्या बांगड्या आहेत. तो बॉक्स पाहून मी हरखले. मन अगदी  आठवणीच्या राज्यात  भरकटत गेले.

त्या बॉक्स मधे  अगदी माझ्या बाळ- लेणी असल्यापासून ते आता- आता पर्यन्त वापरत असलेल्या सगळ्या बांगड्या आहेत. जणू काही त्यातली प्रत्येक बांगडी मला काही सांगू  पाहत होती. कधी शाळेतल  स्नेहसम्मेलनातला कुठलासा  नाच तर कधी कुठल्या तरी कार्यक्रमला  केलेली एखादी  नाटुकली. कधी घरच किंवा आम्हा मैत्रिणीच हळदी कुंकू तर  कधी अवाजवी केलेला बांगडी साठीचा  हट्ट.  कधी स्वतःच पैसे जमवून एखाद्या जत्रेतुन आणलेल्या तर  कधी कुठल्या तरी ताईच्या लग्नात भरलेल्या. कधी आत्या-मावशी किंवा काकूला मुद्दामहून आणायला सांगितलेल्या तर कधी त्यांनीच  प्रेमाने एखाद्या देवस्थानाहून किंवा नव्या गावाहून आणलेल्या. आपले लाड पूरवणा-यांच्या आठवणीत मन अगदी रमून गेलं.

अचानक एक प्रसंग आठवला. मी घरी हट्ट करीत होते - नव्या बांगडीसाठी. colany मधे कासार आला होता. (तस हे काही नव नव्हत आमच्या घराला, कॉलनीला  किंवा अगदी रोज येणा-या त्या कासारालाही.)  रडून भोकाड पसरून सगळे प्रकार केलेले. पण घरातले कोणीच तयार  होईनात नव्या बांगडीसाठी.  तेव्हाच आजीने एक रसरशीत दणका घातला पाठीत आणि तोंडातल्या तोंडात बडबडत राहिली. काहीस असं --' कुठल्या जन्मताल्या हिच्या बांगड्याची हौस राहिलीय काय माहित. रोज बांगडी घेतली तरी हाच तमाशा कासार दिसल्यावर'. शेवटी आजोबानी हतबल होउन हात पकडला आणि  म्हणाले चल घेऊ हव्या त्या. पण उगाच दंगा नको. कासार  कॉलनी मधून बाहेरच्या रस्त्याला लागलेला. तिथे काही रस्त्यावर राहणा-या  मुली त्या कासाराकडे भुकेल्या नजरेने पाहत होत्या. मला काय झाल काय माहित पण आजोबाना मात्र मी promise दिल.  आता मी कधी कधी बांगड्यासाठी  हट्ट नाही करणार. हो! पण त्यावेळी मात्र घेतल्या होत्या नव्या बांगड्या.
त्या नंतर माझा तो हट्ट सुटला. कदाचित त्या केविल वाण्या चेह-याच्या मुली दिसतील म्हणून. किंवा माझ्या कड़े त्यांना बांगड्या देण्याच औदार्य नव्हत म्हणून. ह्याच नेमक उत्तर मला काही देता येणार नाही.  त्या नंतर कधी मी बांगड्या साठी हट्ट केल्याच किमान मला तरी स्मरत नाही, एवढ नक्की. हे सगळ आठवून माझ मला हसूच फुटल.

तो बॉक्स मी बंद करणार तोच, त्यातल्य़ा आजीच्या दोन हिरव्या बांगड्या आणि मोत्याचे तोड़े दृष्टीस पडले. आजोबा जाताना च्या वेळेस तिने काढून ठेवलेले . आणि त्यातच अजून  दोन लाल बांगड्या. शेवटला हॉस्पिटल मधे असताना आजीनेच काढून माझ्या हाती दिलेल्या. मी त्या का आणि कधी त्या बॉक्स मधे ठेवल्या - ह्या प्रश्नाला मी स्वत:  किंबहुना  माझ्या डोळ्यात उभी राहिलेली आसवेही  निरुत्तर!